Sesja Polskie Towarzystwo Krajoznawcze w okresie odzyskiwania niepodległości
Lublin, 17 listopada 2018

Odzyskanie przez Polskę niepodległości w 1918 r. było wydarzeniem tak ważnym, jak i niezwykłym. Wydarzeniem, które wywarło istotny wpływ na ówczesnych mieszkańców ziem polskich. W roku 2018 upamiętniano setną rocznicę powrotu naszego kraju na mapy w różnorodny sposób. Wiele propozycji przygotowali także działacze Polskiego Towarzystwa Turystyczno-Krajoznawczego w ramach realizacji hasła programowego "Na szlakach niepodległości". Wpisał się w nią także Oddział Miejski PTTK im. Aleksandra Janowskiego w Lublinie, organizując 17 listopada 2018 r. w gościnnych jak zwykle murach Wojewódzkiej Biblioteki Publicznej im. Hieronima Łopacińskiego sesję pt. "Polskie Towarzystwo Krajoznawcze w okresie odzyskiwania niepodległości".

Spotkanie otworzyli dr Andrzej Wasilewski, prezes Oddziału Miejskiego PTTK w Lublinie, oraz dr Grzegorz Figiel, wicedyrektor Wojewódzkiej Biblioteki Publicznej w Lublinie, którzy powitali przybyłych. Następnie inicjator sesji, dr Wojciech Kowalski, poprowadził część oficjalną, w czasie której działaczom PTTK z Lubelszczyzny wręczono wyróżnienia Towarzystwa, w tym Odznakę Honorową im. Aleksandra Janowskiego "Za zasługi dla krajoznawstwa", którą otrzymali Halina Byczek-Krasucka, Wojciech Kowalski, Leszek Warowny, Andrzej Wasilewski oraz Wiesław Wiącek.

Po części oficjalnej prowadzenie sesji przejął Tadeusz Sobieszek, Członek Honorowy PTTK. W słowie wstępnym podkreślił, że sesje realizuje jeden z głównych celów działalności PTTK czyli propagowanie dorobku poprzedników Towarzystwa.

Pierwszym prelegentem był dr Andrzej Wasilewski, który swój referat poświęcił wkładowi współtwórców Polskiego Towarzystwa Krajoznawczego w odzyskanie przez nasz kraj niepodległości. Zwrócił uwagę na postacie mniej znane, nie tylko na osoby zwyczajowo kojarzone z PTKraj. Omówił rolę, jaką odegrali Wiktor Ormicki, Stanisław Thugutt czy Maksymilian Halipern. Przybliżył też postacie Roberta Kunickiego - współtwórcy Oddziału i Muzeum PTKraj w Suwałkach, a jednocześnie legionisty - kawalera srebrnego orderu Virtuti Militari, oraz Gracjana Chmielewskiego - pierwszego prezesa Oddziału Lubelskiego PTKraj, powstańca styczniowego i jednocześnie dyrektora szkoły. Wspomniał również pozostałych członków pierwszego zarządu: Stefana Uziembło - nauczyciela w szkole handlowej, i Konstantego Kietlicz-Rayskiego - artystę, twórcę lubelskich pocztówek. Na zakończenie zaakcentował role Mikołaja Pajdowskiego, który był niejako łącznikiem między czasami PTKraj a PTTK.

W następnym wystąpieniu Tadeusz Sobieszek skoncentrował się właśnie na postaci Mikołaja Stanisława Pajdowskiego (1891-1975) - legionisty, kawalerzysty, spółdzielcy, pszczelarza, ale też przewodnika, turysty i krajoznawcy. Pajdowski aktywnie przyczynił się do odzyskania przez Polskę niepodległości zakładając oddział Polskiej Organizacji Wojskowej w Urzędowie w 1915 r. oraz walcząc w kawalerii legionowej (m. in. bitwa pod Kostiuchnówką, podczas której został ranny). W okresie międzywojennym udzielał się w samorządzie lubelskim (radny miejski Lublina). W czasie II wojny światowej służył w Armii Krajowej. Od 1950 pracował i działał w PTKraj, a potem PTTK - był m.in. prezesem Koła Przewodników Miejskich i Terenowych, przewodniczącym Okręgowej Komisji Przewodnickiej i wiceprzewodniczącym Komisji Krajoznawczej oraz współautorem przewodnika po Lublinie.

Trzecim mówcą była Maria Mironowicz-Panek, która poświęciła swoją wypowiedź Stefanowi Żeromskiemu, Członkowi Honorowemu PTKraj oraz PTT. Omówiła źródła patriotyzmu pisarza tak w wymiarze jego twórczości literackiej (zbiór opowiadań "Wiatr od morza"), jak i działalności publicznej (np. udział w akcji plebiscytowej na Warmii i Mazurach, prezydent Rzeczpospolitej Zakopiańskiej).

W czasie krótkiej dyskusji podsumowującej pierwszą część sesji głos zabrali m.in. Maria Wiśnioch-Filo, która uzupełniła referat o Mikołaju Pajdowskim, oraz Zygmunt Nassalski, który nawiązał do postaci Roberta Kunickiego. Tadeusz Sobieszek zwrócił uwagę, że w początkowym okresie działalności PTKraj sytuacja z oddziałami terenowymi była bardzo zmienna - jedne tworzono, inne upadały, część reaktywowano. Przypomniał też, że Towarzystwo nadawało godność Członka Honorowego nie tylko swoim działaczom, ale także i osobom znanym i zaangażowanym, tak by zwrócić uwagę na działania zbieżne z ideami wyznawanymi przez PTKraj.

Po przerwie kawowej referat wygłosił inicjator sesji dr Wojciech Kowalski, który w swojej prezentacji skupił się na osobie gen. Mikołaja Wisznickiego (1870-1954). Postać ta jest ściśle związana z powstaniem i działalnością PTKraj, choć nie jest tak często eksponowana jak Aleksander Janowski, Kazimierz Kulwieć czy Zygmunt Gloger, a przecież to Wisznicki zaprojektował znak organizacyjny Towarzystwa, wiele serii pocztówek oraz winietę czasopisma "Ziemia". Był też twórca pierwszych, po odzyskaniu niepodległości, mundurów Wojska Polskiego. Za bohaterstwo w bitwie pod Klewaniem odznaczony został Krzyżem Virtuti Militari.

Z kolei dr Grzegorz Figiel swoją prelekcję poświęcił zagadnieniom regionalistycznym i ich obecności na ziemiach polskich. W wypowiedzi wspomniał o tak ich fundamentach regionalizmu (i jednocześnie krajoznawstwa) jak wydawane w 2 połowie XIX w. i na początku XX w. "Lud" Oskara Kolberga, "Słownik gwar polskich" Jana Karłowicza, a przede wszystkim "Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych ziem słowiańskich". Zwrócił uwagę na to, że rozwojowi studiów regionalnych sprzyjało tworzenie różnorodnych stowarzyszeń i organizacji społecznych, które zakładały muzea czy biblioteki oraz wydawały czasopisma i gazety, a także i monografie poświęcone właśnie "małym ojczyznom".

Na zakończenie wystąpił Zbigniew Lubaszewski, który barwnie opowiadał o związkach Józefa Piłsudskiego z Lubelszczyzną. Przypomniał liczne pobyty Marszałka w regionie, zarówno te sprzed I wojny światowej, jak i te po odzyskaniu przez kraj niepodległości, oraz anegdoty związane z tymi wizytami. Scharakteryzował odwiedziny Piłsudskiego w Lublinie, Chełmie, Zamościu i Tomaszowie Lubelskim. Wspomniał także o upamiętnieniach Marszałka (pomniki, głazy, tablice itp.), a było ich na terenie Lubelszczyzny ok. 50. Większość z nich, o dziwo, przetrwała II wojnę światową.

W ramach podsumowania tej części sesji również odbyła się krótka dyskusja, w której wypowiadający się uzupełniali wypowiedzi prelegentów o własne przeżycia i wspomnienia. Na zakończenie, prowadzący seminarium Tadeusz Sobieszek zacytował fragment wierszu "Co to jest ojczyzna" Syrkomli i podziękował prelegentom za ich wystąpienia, a słuchaczom za uwagę.

Sesji towarzyszyły wystawy tematyczne: "Józef Piłsudski i legiony polskie" ze zbiorów Krzysztofa Józefackiego, "Polskie Towarzystwo Krajoznawcze Oddział w Lublinie" z zasobów Wojciecha Kowalskiego oraz "Od krajoznawstwa retro do krajoznawstwa 2.0" przygotowana przez Centralną Bibliotekę PTTK w Warszawie. Uczestnicy spotkania otrzymali również przygotowaną pod redakcją dr Wojciecha Kowalskiego publikację zawierającą referaty oraz okolicznościową pocztówkę.

Szymon Bijak





fot. Barbara Wasilewska Maria Wiśnioch - Filo