Potencjał rozwojowy i zagrożenia regionalnych pracowni krajoznawczych PTTK

Regionalne pracownie krajoznawcze (RPK), to ośrodki pracy programowej i szkoleniowej Polskiego Towarzystwa Turystyczno-Krajoznawczego, realizujące zadania statutowe w zakresie krajoznawstwa i regionalizmu. Pracownie działają przy oddziałach (bądź innych jednostkach) Towarzystwa. Opiekę programową nad działalnością RPK sprawuje Komisja Krajoznawcza ZG PTTK.

Do podstawowych celów regionalnej pracowni krajoznawczej (zgodnie z Regulaminem regionalnej pracowni krajoznawczej PTTK, uchwalonym w 1994 r.) należy: rozwijanie idei krajoznawstwa w regionie swego działania oraz popularyzacja osiągnięć programowych PTTK; popularyzowanie walorów turystycznych swego regionu; integrowanie środowisk krajoznawczych, kulturalnych i turystycznych, w tym szczególnie kadry programowej PTTK.

Regionalne pracownie krajoznawcze zaczęto tworzyć w 1968 r. W pierwszej kolejności - w latach 1968-1969 - na mocy uchwały Prezydium ZG PTTK utworzono RPK przy Zarządach Okręgów PTTK w Łodzi, Lublinie, Gdańsku, Ostrowie Wielkopolskim (okręg poznański) i Wrocławiu. Do 1990 r. następował szybki wzrost liczby pracowni (w 1990 r. pracownie działały w 33 województwach)* oraz intensywny rozwój ich działalności programowej** , co było możliwe dzięki dotacjom płynącym z Zarządu Głównego PTTK. Niestety nie wszystkie regionalne pracownie krajoznawcze przetrwały okres przemian i obecnie działalność prowadzą jedynie 24 ośrodki (ryc. 1). Ich głównymi zadaniami są nadal gromadzenie, opracowywanie i rozpowszechnianie materiałów krajoznawczych z terenu działania, poradnictwo oraz popularyzacja idei krajoznawstwa. Warunki działalności tych placówek są jednak znacznie trudniejsze niż w latach osiemdziesiątych. Niewielkie dotacje przeznaczane na dofinansowanie ich działalności*** oraz ograniczone możliwości pozyskiwania środków spoza PTTK sprawiają, że większość pracowni funkcjonuje wyłącznie dzięki pracy społecznej związanych z nimi krajoznawców.

Sposób zatrudnienia w regionalnych pracowniach krajoznawczych nie jest jednolity i zależy tylko od oddziału (jednostki), przy którym działa RPK. Kierownicy RPK (albo osoby zajmujące się organizacją pracy lub udostępnianiem zbiorów) najczęściej pracują społecznie (14 pracowni); rzadziej - na podstawie umowy o pracę, umowy o dzieło, umowy zlecenia, czy wreszcie oddelegowania do pracy ze szkoły.



Ryc. 1. Rozmieszczenie regionalnych pracowni krajoznawczych PTTK


Sytuacja lokalowa RPK jest zróżnicowana: np. w Siedlcach do dyspozycji pracowni jest jeden pokój o powierzchni 12 metrów kw., na zasadzie współkorzystania z Oddziałem PTTK; w Szczecinie, również na zasadzie współkorzystania udostępnione jest pomieszczenie o powierzchni 125 metrów kw. Dobre warunki lokalowe mają m.in. pracownie w: Rzeszowie, Gdańsku, Elblągu, Radomiu, Warszawie, Katowicach.

We wszystkich RPK działają biblioteki, które liczą od około jednego tysiąca do około 11 tysięcy woluminów, co daje ogółem około 120 tysięcy woluminów. Ponadto pracownie posiadają w swych zasobach: mapy, czasopisma, foldery, zdjęcia, opracowania krajoznawcze, dokumenty historyczne opracowania multimedialne, plakaty, proporczyki, rękopisy, maszynopisy. Zdarza się, że do RPK trafiają spuścizny w postaci księgozbiorów po zmarłych krajoznawcach.

Ogromną rolę w realizacji podstawowych zadań RPK odgrywa praca z młodzieżą. Kierownicy pracowni organizują bądź współorganizują Ogólnopolski Młodzieżowy Turniej Turystyczno-Krajoznawczy, Konkurs Krasomówczy, konkurs krajoznawczy "Poznajemy ojcowiznę".

Ponadto pracownie współpracują z samorządami, towarzystwami regionalnymi, muzeami, dyrekcjami parków narodowych i krajobrazowych, placówkami naukowymi i kulturalnymi w zakresie zagadnień krajoznawczych i turystycznych, uczelniami wyższymi.

Regionalne pracownie krajoznawcze organizują także odczyty, wykłady, prelekcje, szkolenia kadry programowej, wystawy, zajęcia specjalistyczne, działalność kolekcjonerską; zajmują się (choć rzadko) zagadnieniami inwentaryzacji krajoznawczej, ochroną środowiska, działalnością wydawniczą, czy (większość pracowni) weryfikacją odznak krajoznawczych, regionalnych i turystyki kwalifikowanej.

Każda pracownia ma swoją specyfikę działania, uwarunkowaną przez wiele czynników: umocowanie pracowni w konkretnym oddziale (jednostce) PTTK, zainteresowania krajoznawcze kierownika RPK i współpracowników skupionych wokół pracowni, czy wreszcie możliwości finansowe.

Trudna sytuacja pracowni, liczne problemy z jakimi borykać się muszą kierownicy RPK oraz oddziały przy których funkcjonują te jednostki, skłania do refleksji, poszukiwania rozwiązań, które pozwolą pracowniom na rozwój w zmieniającym się otoczeniu społecznym i gospodarczym. Jesienią 2012 r. z inicjatywy członków Komisji Krajoznawczej ZG PTTK dokonano analizy mocnych i słabych stron oraz szans i zagrożeń (tzw. analizy SWOT) regionalnych pracowni krajoznawczych PTTK oraz podjęto dyskusję nad sposobami wykorzystania silnych stron i szans RPK oraz propozycji działań, które pozwolą na przezwyciężenie słabości i ustrzeżenie pracowni przed zagrożeniami.

Zbiorcza analiza, której kluczowe punkty przedstawiono w dalszej części artykułu, opracowana została na podstawie materiałów przesłanych przez kierowników poszczególnych RPK oraz członków i współpracowników Komisji Krajoznawczej ZG PTTK.****

Opinie dotyczące mocnych stron RPK były zbieżne. Wszyscy dostrzegamy ogromny potencjał pracowni tkwiący w zgromadzonych zasobach: bogatych księgozbiorach, z licznymi unikatowymi i specjalistycznymi pozycjami z wielu dziedzin, archiwaliami dotyczącymi regionu oraz nowościami wydawniczymi, a także bogatymi kolekcjami kartograficznymi (w tym mapami wydanymi przed 1939 r.). Siłą pracowni jest również potencjał intelektualny kierowników RPK, a także wybitnych krajoznawców, pracowników naukowych, ludzi kultury - wszystkich pasjonatów na stałe lub dorywczo związanych z pracowniami. Wśród atutów wymienić można również rozpoznawalną markę PTTK jako eksperta w sprawach turystyki i krajoznawstwa, długie tradycje RPK działających w oparciu o zunifikowane podstawy programowe, sieć pracowni zlokalizowanych w miejscowościach na terenie całego kraju. Siłą RPK są również osiągnięcia ostatnich lat w postaci wspólnej strony internetowej, katalogów budowanych w oparciu o jednolity program oraz wyposażenia komputerowego i audiowizualnego, w które wyposażone zostały pracownie. RPK w większości są dogodnie ulokowane w przestrzeni miast i posiadają własne (oddziału) lokale. Stała dotacja z Zarządu Głównego PTTK pozwala na zapewnienie podstawowych potrzeb.

Szanse na korzystne zmiany daje możliwość zbudowania w Polsce silnej sieci RPK, złożonej z placówek prowadzących działalność krajoznawczą na wysokim poziomie merytorycznym. Posiadane zbiory przy pełnym skatalogowaniu i dobrej promocji dają możliwość stworzenia specjalistycznych bibliotek, gromadzących wokół siebie krajoznawców, pracowników naukowych i studentów z regionu. Ogromny potencjał ludzki w oddziałach przy których działają pracownie oraz szerokie kontakty ze środowiskami akademickimi, szkołami, innymi organizacjami pozarządowymi stwarza z jednej strony szeroki krąg odbiorców działań pracowni, z drugiej (zwłaszcza w dobie wzrostu popularności wolontariatu) daje szansę na pozyskanie osób zaangażowanych w działania na rzecz RPK i z nimi współpracujących. Pracownie, skupiając wokół siebie wybitnych krajoznawców, autorów artykułów i przewodników turystycznych, mają szansę wypełniania luk w zakresie specjalistycznych wydawnictw krajoznawczych. Rozwój technik cyfrowych daje możliwość dygitalizowania zbiorów, wydawania cyfrowych publikacji oraz promocji działań pracowni poprzez strony internetowe, obecność na portalach społecznościowych, informacje rozsyłane drogą mailową, itp. Szanse na korzystne zmiany stwarza również możliwość pozyskiwania funduszy na realizację projektów ze środków zewnętrznych. Zwłaszcza, że osoby związane z pracowniami stopniowo nabierają doświadczenia w działalności w systemie grantowym. Wartym podkreślenia jest również entuzjazm do podejmowania projektów o zasięgu ogólnopolskim, w ramach sieci pracowni. Szanse na ożywienie działalności RPK i realizację nowych projektów dają również wzrastające możliwości współpracy z innymi organizacjami pozarządowymi, instytucjami kultury i placówkami kulturalno-oświatowymi, szkołami, regionalnymi i lokalnymi samorządami.

Słabość RPK leży głównie w brakach kadrowych. Większość pracowni w ogóle nie ma stałych pracowników i wszelkie działania wykonywane są wyłącznie społecznie. W takich przypadkach trudno egzekwować systematyczność prac. W związku z niedoborami kadrowymi pojawia się również problem ograniczonej dostępności pracowni, czasami braku regularnych dyżurów oraz bardzo słabej promocji miejsc i działań. Za tym z kolei idzie słaba frekwencja w bibliotekach. Braki kadrowe są w znacznej mierze wynikiem bardzo trudnej sytuacji finansowej pracowni. Stały niedobór środków pieniężnych sprawia, że pracownie mogą jedynie w bardzo ograniczonym stopniu finansować bieżącą działalność. Brakuje środków na zakup nowości wydawniczych, na cyfryzację zbiorów, działalność wydawniczą i wystawienniczą oraz zabezpieczenie i renowację zbiorów. Niewystarczające środki finansowe w połączeniu z nikłymi zasobami kadrowymi są przyczyną znikomej działalności programowej pracowni, które w bardzo ograniczonym zakresie włączają się w popularyzację szeroko pojętego krajoznawstwa - w organizację prelekcji, seminariów, działalność wydawniczą, udział w projektach, itp. Przyczyniają się również do braku pełnego cyfrowego katalogu zbiorów oraz bardzo słabego postępu w digitalizacji zbiorów. Działalność pracowni ogranicza również niewystarczające zaplecze lokalowe - pomieszczenia są często zbyt małe aby odpowiednio eksponować zbiory, powiększać księgozbiór, organizować seminaria; czasami dzielone są z oddziałem PTTK; w wielu przypadkach ich wyposażenie jest mało nowoczesne. Niestety RPK nie mają możliwości finansowych i organizacyjnych do aplikowania o większe środki w ramach projektów, nie są także rozpoznawalnymi partnerami dla władz lokalnych i regionalnych oraz dla organizacji pozarządowych. Ponadto nie mają odpowiedniego zaplecza kadrowego, które pozwalałoby na skoncentrowanie uwagi na pozyskiwaniu dodatkowych środków na działalność RPK poprzez czerpanie korzyści ekonomicznych z posiadanego potencjału intelektualnego i materialnego.

Zagrożenia dla przyszłej działalności RPK wynikają z braku wizji rozwoju RPK oraz jasnego określenia ich roli jaką powinny pełnić w Towarzystwie, a także słabego umocowania pracowni w strukturze PTTK. Brak wewnątrzorganizacyjnych regulacji, które jasno określałyby status tych jednostek sprawia, że los poszczególnych pracowni i posiadanych przez nie zbiorów spoczywa w rękach władz oddziałów. Słaba kondycja finansowa oddziałów, przy których funkcjonują pracownie oraz skupianie uwagi władz tych jednostek na innych polach działalności, będzie z kolei skutkowało zaniedbywaniem rozwoju RPK. Niebezpieczeństwem dla RPK jest także wzrastająca średnia wieku osób związanych z poszczególnymi pracowniami, wynikająca ze stopniowego zaniku tradycyjnego czytelnictwa (powszechnego korzystania wyłącznie ze źródeł cyfrowych) oraz nikłego zainteresowania tego rodzaju działalnością wśród młodych osób. Niebezpieczeństwo pogłębiania się niekorzystnych tendencji związane jest także ze wzrastającą konkurencją ze strony innych stowarzyszeń i placówek o zbliżonym profilu działalności, prowadzących edukację regionalną.

Propozycje działań

Kierownicy RPK oraz członkowie i współpracownicy Komisji Krajoznawczej ZG PTTK, w nawiązaniu do punktów zawartych w opracowanych analizach SWOT, przygotowali również propozycje konkretnych działań. Wachlarz propozycji oraz poziom ich szczegółowości był bardzo zróżnicowany. Pożądane działania zakwalifikować można do kilku grup zagadnień, wśród których najważniejszymi wydają się:

  • określenie wizji rozwoju RPK, ich celów i roli w Towarzystwie oraz ogólnych ram funkcjonowania,
  • przemodelowanie struktury zarządzania i finansowania,
  • zapewnienie stałych pracowników i pomocy wolontariuszy,
  • budowa sieci pracowni poprzez stworzenie pełnego cyfrowego katalogu, wspólną promocję zbiorów i działań, wymianę pomysłów i dobrych praktyk, zacieśnienie współpracy z Centralną Biblioteką PTTK (w zakresie programowym, szkoleniowym i promocyjnym) oraz podejmowanie wspólnych projektów,
  • rozwój działalności programowej związanej z nowoczesnym regionalizmem krajoznawczym, organizacją interesujących warsztatów, seminariów, szkoleń, udziałem w tworzeniu regionalnych portali krajoznawczych, publikacją wydawnictw (także w formie cyfrowej), rozszerzaniem cyfrowych zasobów bibliotek, dostępnych przez Internet,
  • poszerzanie współpracy w ramach Towarzystwa, m.in. poprzez promocję RPK wśród członków oddziałów, współdziałanie z komisjami krajoznawczymi, kołami przewodnickimi i innymi kołami propagującymi krajoznawstwo, organizującymi szkolenia, a także muzeami i innymi specjalistycznymi jednostkami PTTK,
  • kreowanie korzystnego wizerunku RPK na zewnątrz, głównie poprzez współpracę z lokalnymi i regionalnymi samorządami, uczelniami, szkołami i placówkami kulturalno-oświatowymi oraz organizacjami pozarządowymi.

Podsumowując podkreślić należy ogromny dorobek regionalnych pracowni krajoznawczych, które od 45 lat krzewią idee krajoznawstwa zarówno w ramach PTTK, jak i poza Towarzystwem. W historii poszczególnych pracowni bywały okresy rozkwitu i stagnacji. Jak trafnie zauważają osoby związane z RPK w Krakowie - dawne lata, okresy prosperity dostarczają nam wielu inspiracji, związanych m.in. z bogatą działalnością wydawniczą, wystawienniczą, prężnie prowadzoną inwentaryzacją krajoznawczą, licznymi prelekcjami, plenerami fotografii krajoznawczej, aukcjami książek, szeroką współpracą z muzeami, szkołami. Część podejmowanych niegdyś działań nie jest obecnie atrakcyjną ofertą, lecz są i takie które posłużyć mogą jako "trampolina" do nowych, ciekawych aktywności*****. To, jak dynamicznie wybijemy się w przyszłość, podobnie jak niegdyś, zależy wyłącznie od ludzi - ich pasji, pomysłów i zapału do działania.

Małgorzata Pawłowska, Bernadetta Zawilińska

----------------------------
* Po reformie administracyjnej w 1975 r. RPK funkcjonowały głównie przy Zarządach Wojewódzkich PTTK. Od 1992 r., po likwidacji struktur wojewódzkich PTTK, niemal wszystkie pracownie działają przy oddziałach PTTK, RPK w Łodzi funkcjonuje przy Centrum Fotografii Krajoznawczej. Opiekę merytoryczną nad ich działalnością sprawuje Komisja Krajoznawcza Zarządu Głównego PTTK.
** A. Becker-Kulińska, Historia regionalnych pracowni krajoznawczych PTTK, http://pracowniapttk.pl/index.php?page=historia, dostęp w dniu 10.01.2013 r.
*** Regionalne pracownie krajoznawcze otrzymują rocznie z budżetu ZG PTTK, za pośrednictwem Komisji Krajoznawczej, łącznie 80 tysięcy złotych. Jest to kwota, która w minimalnym stopniu pokrywa potrzeby RPK. Przeznaczona jest na uzupełnienie i konserwację zbiorów oraz doposażenie pracowni w podstawowy, niezbędny do funkcjonowania sprzęt.
**** Pełny materiał znajduje się na stronie internetowej Komisji Krajoznawczej ZG PTTK - http://kkraj.pttk.pl (stan w dniu 25.02.2013 r.
***** P. Miśkowiec, A. Dobranowska-Filipczuk, M. Fedas, Regionalna Pracownia Krajoznawcza w Krakowie - z bagażem przeszłości w przyszłość, Studia i Materiały. Zeszyty Naukowe Wyższej Szkoły Turystyki i Ekologii w Suchej Beskidzkiej, 1/2012, s. 22-37.