Nr 03/2003

Powrót

Marian Miszczuk

Pocztówki harcerskie wydane w latach Wielkiej Wojny (1915-1918)

Cz. 3 Galicja

Lwów

Wraz z ustąpieniem Rosjan z Galicji Wschodniej zaczęła się odradzać praca skautowa. We Lwowie z początkiem 1916 r. wznowiła działalność Miejscowa Komenda Skautowa i zaczął wychodzić „Skaut”. W marcu 1916 r. wznowiły działalność naczelne władze skautowe i Komisja Dostaw. Jednak widać było spadek liczebny drużyn, a rosnąca bieda utrudniała prace skautową. W referacie wygłoszonym na zjeździe żeńskich drużyn skautowych we Lwowie 2 listopada 1917 r. nieznana z nazwiska instruktorka ze Stryja mówiła „drużyny mają na celu wszechstronne kształcenie młodzieży; a więc powinny oprócz pracy ideowej zaznajamiać młodzież z praktycznemi stronami życia, wprowadzając np. handel i przemysł do siebie, choćby w małym tylko zakresie. Już dziś czuje się wszędzie brak rąk do pracy, a tem bardziej po wojnie, kiedy zabłyśnie nam lepsza przyszłość, okaże się w zburzonym i pożogą wojenną zniszczonym kraju wielkie zapotrzebowanie sił fachowych. Szerokie pole pracy otworzyło się dziś dla kobiet, one też muszą pracować nad sobą, przygotować się, zrozumieć swe zadanie w dobie obecnej, bo na nie spada obowiązek zastąpienia w większej części sił męskich.” Spośród szeregu konkretnych przykładów działania w „tych gałęziach przemysłu i handlu, które nadają się do wprowadzenia do drużyn skautowych” autorka wskazała, iż „Bardzo popłatnem i wdziecznem zajęciem dla młodzieży skautowej był wyrób kart pocztowych z rysowanymi lub z barwnych sznureczków naklejanymi węzłami skautowymi, z pieśniami skautowymi i nutami do tychże.”

Równocześnie z odbudową pracy drużyn odbudowywały się instytucje skautowe. Magazyn dostaw skautowych już w styczniu 1916 r. polecał „przybory jako to: kapelusze męskie i żeńskie, paski, plecaki, tornistry...” i wiele innych elementów wyposażenia skautowego oraz liczne książki. W „Cenniku sprzedaży przedmiotów skautowych” pocztówki pojawiły się dopiero w październiku 1916 r. i było to „pocztówki trójkolorowe Styki „czuwaj” 100 szt. 5 K[oron].” oraz „pocztówki z życia skautów 100 szt. 5 K.” Następna informacja pochodzi z maja 1917 r. kiedy „Skaut” opublikował reklamę „pocztówki z życia skautów (nowa serya) w 10 odmianach 100 szt. 5 K.” a ostatnia z końca 1918 r. „pocztówki skautowo-sokole (mięszane), nowe wydanie 100 szt. 15 K.”

Mam w swoich zbiorach 5 kart wydanych w tamtym okresie Nakładem Związku Polskich Gimnastycznych Towarzystw Sokolich z podpisem „Dochód przeznaczony na cele skautowe”. Jedna z nich przedstawia „Obóz I. Warszawskiej drużyny im. J. Poniatowskiego” i świadczy o kontaktach z ZHP w Królestwie Polskim. Z pewnością jej publikacja wynikała z nawiązania kontaktów, a następnie ścisłej współpracy pomiędzy Naczelnictwem Lwowskim a Komendą Naczelną ZHP w Warszawie. Druga, zatytułowana „Raport”, ma ciekawą historię. Otóż jej reprodukcję zamieścił Wacław Błażejewski w swojej „Historii harcerstwa polskiego” wydanej w 1935 r. Podpis zamieszczony pod nią brzmi „Ćwiczenia drużyny skautowej w Dubiecku pod Przemyślem latem 1912 r.” Jeszcze dokładniejszy opis znalazłem w fundamentalnej dla dziejów harcerstwa pracy Henryka Bagińskiego „U podstaw organizacji Wojska Polskiego 1908-1914”. We fragmencie poświęconym powstaniu I Drużyny Skautowej im. Gen. Dezyderego Chłapowskiego w Przemyślu widnieje ta sama fotografia z podpisem „Drużynowy Bronisław Lisowski z patrolem skautowym na ćwiczeniach w Dubiecku pod Przemyślem, w lipcu 1912 r.” Pozostałe trzy „Karty korespondencyjne” noszą podpisy „Sygnalizacja”, Plecenie mat” i „Niezdobyta twierdza”. Z cała pewnością te dwie ostatnie pochodzą z roku 1912 i ukazują sceny z życia IV Lwowskiej Drużyny Skautowej. Jest więc dość trudno ustalić, kiedy wydrukowano konkretną pocztówkę.

Z całą pewnością używano w różnych okresach tych samych klisz bądź zdjęć. Cechą charakterystyczna tych pocztówek jest zły papier i słaby druk, co wynikało ze stanu zaopatrzenia ówczesnych drukarń.

Tarnów

Jednym z najprężniejszych środowisk skautowych w Galicji był Tarnów. Ówczesny drużynowy, twórca pieśni „Płonie ognisko” – Jerzy Braun wspominał po latach „Harcerska brać była czołówką ówczesnego patriotycznego Tarnowa, przodowała też w różnych akcjach buntowniczych i niepodległościowych”. W 1917 r. w czasie obchodu z okazji 100-lecia urodzin T. Kościuszki w całej, jeszcze rozdartej granicami, Polsce odbywały się uroczystości patriotyczne. Właśnie w Tarnowie harcerze objęli wiele ważnych funkcji pomocniczych zleconych przez miejski komitet kościuszkowski. Jak relacjonował 16 letni Adam Ciołkosz, komendant miejscowy, harcerze objęli „wyłączną rozprzedaż oznak kościuszkowskich na szkoły średnie (sprzedaliśmy ich tysiąc z pięciu tysięcy przeznaczonych na Tarnów wogóle), pocztówek (320), nalepek (60) i broszur (50); harcerki rozprzedawały chorągiewki o barwach narodowych i pocztówki”.

W ramach propagandy harcerstwa komenda miejscowa wydała drukiem pocztówki z zasadami harcerstwa i treścią Prawa i Przyrzeczenia Harcerskiego. Jesienią 1918 r. harcerze utworzyli „Pogotowie Narodowe”, które wraz z Polską Organizacją Wojskową rozbroiło 31 października oddziały austriackie. Tarnów był wolny.

Kraków

W Krakowie w czasie wojny praca harcerska osłabła. Wielu harcerzy i harcerek została ewakuowanych na tereny Czech, Moraw i Austrii etnicznej. Tym niemniej mam w swoich zbiorach pocztówkę przedstawiającą „Sceny z życia skautowego” Wydana została nakładem Skautowej Komendy Okręgowej, a przedstawia skauta skaczącego przez ognisko w otoczeniu górali. Mam też wydaną nakładem Wydawnictwa Krajowego Stowarzyszenia Czerwonego Krzyża, drukowaną w drukarni Anczyca pocztówkę będącą reprodukcją obrazu Teodora Axentowicza „Skaut”. Wiem też, że nakładem krakowskich żeńskich Drużyn Skautowych, także u Anczyca, ukazała się seria „Z życia skautek” - Serya I nr 2 Wyznaczanie stron świata, II nr 3 Czuwaj!

Uwaga:

1. Poprzednie odcinki w „Na kolekcjonerskim szlaku” 2001 nr 1 i 2; 2002 nr 7/8 oraz 2003 nr 2

2. Wszystkie cytaty zgodne z pisownią oryginałów.

marian.miszczuk@acn.waw.pl

Sceny z życia skautowego. Nakład S.K.O. w Krakowie.

Raport. Nakładem Związku Polskich Gimnastycznych Towarzystw Sokolich.

Skaut.jpg (18191 bytes)

Skaut. Teodor Axentowicz. Wydawnictwo Krajowego Stowarzyszenia Czerwonego Krzyża. Anczyc.

Powrót


Informację opracował: Henryk Paciej. Wszelkie uwagi można przekazać na adres email:  henrykpaciej@orso.pttk.pl
Copyright C 2003 RPK PTTK OPOLE. All rights reserved.  Aktualizowane: czerwiec 03, 2005.