Nr 02/2003

Powrót

Marian Miszczuk

Pocztówki harcerskie wydane w latach Wielkiej Wojny (1915-1918)

cz. 2 Cesarstwo rosyjskie

Kijów

O ile rozwój harcerstwa na ziemiach polskich był czymś naturalnym i zrozumiałym, to masowa organizacja harcerska sprawnie działająca w Moskwie, Petersburgu i w ponad stu innych miejscowościach w głębi państwa carów, była czymś zupełnie niesłychanym. Tym bardziej, iż rozkwit działania tej organizacji przypadał na trudne lata I wojny światowej i rosyjskiej wojny domowej. Wszystko zaczęło się w Kijowie w 1912 r., kiedy to 2 studentów założyło pierwszy zastęp harcerski. Tuż przed wybuchem wojny na Ukrainie było ok. 80 harcerek i harcerzy. Działająca w Kijowie od 1914 r. Związkowa Komenda Skautowa na Rusi pierwsze fundusze zdobyła kupując i sprzedając z zyskiem 500 pocztówek z Rotą.

Prawdziwy rozwój harcerstwa zaczął się, kiedy w głąb Rosji ruszyła masa uchodźców wojennych. Wśród nich znalazło się kilkunastu wybitnych instruktorów skautowych ze Lwowa i Warszawy. We wrześniu 1915 r. przybył do Kijowa pisarz lwowskiej Komendy Skautowej, Stanisław Sedlaczek. Został on wkrótce Naczelnikiem Harcerstwa na Rusi i w Rosji. W Moskwie komendantem Chorągwi był ks. Kazimierz Lutosławski – twórca projektu krzyża harcerskiego.

Ważnym krokiem w rozwoju harcerstwa było powstanie w Kijowie w 1916 r. pisma „Młodzież”, od 1918 r. „Harce”. W numerze 2 z maja 1916 r. znajdujemy informację, że ukazały się pocztówki z prawem harcerskim po 6 kop. i że „Pocztówki są ozdobione ładną winietą i mają wygląd bardzo estetyczny.” Były to pocztówki zatytułowane „Podstawy Instytucyi Gen. Baden-Powella” i w odróżnieniu od pocztówki warszawskiej konsekwentnie w miejsce słowa skaut wprowadzały nazewnictwo harcerz, harcerskie. W rogu pocztówki widniał krzyż harcerski. Pocztówkę wydrukowała Drukarnia Polska w Kijowie. Została ona dopuszczona do druku przez rosyjską cenzurę wojenną.

W numerze sierpniowo-wrześniowym „Młodzież” zachęcała do zakupu „Widokówki ze skautem na drzewie po 8 kop i z portretem Sir Roberta Baden-Powella po 12 kop”.

Te trzy pocztówki musiały być wydane w kilkutysięcznym nakładzie, bowiem w lutym 1917 r. redakcja „Młodzieży” proponowała zakup na specjalnych warunkach 100, 500 lub 1000 sztuk w cenie od 30 do 65 rbl.

Przy druku skauta na drzewie użyto fotografii opublikowanej przed wojną w lwowskim „Skaucie”. Było to zdjęcie wykonane wiosną 1913 r. Z pozoru najbardziej niewinna fotografia, ale jej interpretacja była bardzo ciekawa. W „Skaucie” trzej z VII Lw[owskiej] pisali „Pamiętacie owo bujne drzewo, co je ongiś grom powalił? Otóż z wiosną, pokryły się jego gałązki tu i ówdzie baziami, a z pnia urosły nowe pędy. Bo to drzewo, to jest wierzba, prawdziwa polska wierzba, bez której nasza ziemia nijak by wyglądała. Wierzby nie zabijesz; choćbyś jej głowę i ręce uciął, choćbyś serce przebił, choć korzeń podetniesz. Ona wciąż żyje, żyć musi – taka jest wyższa wola. Lata i ludzie przejdą, przeminą, a wierzba ostanie. Gdy zaś już sędziwa spróchnieje cała, gdy w pniu jej nie będzie iskry życia – bądźcie spokojni, bo – w koło niej będą już młode drzewka, jej potomstwo. Szanujcie nasze piękne polskie drzewa, szanujcie nasza przyrodę, szanujcie i strzeżcie wszystkiego co polskie, co naszej Wielkiej Ojczyzny pięknem, sławą i siłą, co do niepodległości wiedzie”. Za takie pisanie szło się w zaborze rosyjskim na Sybir, a w pruskim do twierdzy, ale w c.k. Austrii można było przemycać teksty patriotyczne.

Wracając jeszcze do czasów przedwojennych, to znalazłem informację o wydanej we Lwowie w początkach 1912 r. pocztówce będącej reprodukcją angielskiej przedstawiającej „Czata na wierzchołku drzewa”. Niewątpliwie zainspirowała ona fotografa z VII lwowskiej.

Ciekawa jest także wymowa portretu R. Baden-Powella. Dla rosyjskiej cenzury był to generał sojuszniczej Anglii, a dla harcerzy to symbol polskiego skautingu walczącego o niepodległość. W swoich zbiorach mam pocztówkę drukowaną na kredowym papierze sygnowaną „Copyright by ‘Młodzież’ 1915” opatrzoną napisem „Dozwolone przez cenzurę wojenną”. Pod portretem jest angielski napis „Lieutenat-General Sir Robert Baden-Powell”. Ten sam portret na gorszym papierze z podpisem „Jenerał Sir Robert Baden-Powell Skaut Naczelny” jest na odwrocie opatrzony opisem „Nakład i własność Naczelnictwa Harcerskiego. Kijów, Mała Włodzimierska 67” oraz datą 1917. Dla pełnej jasności podano „Według fotografii ofiarowanej przez Baden-Powella, A. Małkowskiemu, sekretarzowi Polskiej Drużyny na zlocie w Birmingham w r. 1913”.

Z informacji w „Młodzieży” wynika, iż w początkach 1917 ukazały się jeszcze dwie inne pocztówki „Skauci polscy na zlocie w Birmingham przed Skautem Naczelnym” i „Nuty <Marsz Skautów>".

Abdykacja cara i powstanie Rządu Tymczasowego pozwoliły na ujawnienie tajnej dotychczas pracy harcerskiej. W Okólniku Liczba I z marca 1917 roku podpisanym przez Naczelnika Harcerstwa Marjana Lwowicza (dla porządku dodajmy, iż był to pseudonim konspiracyjny Stanisława Sedlaczka) czytamy:

„Harcerze Polscy! Z nastaniem wolności i swobody w państwie rosyjskim i dla naszego Ruchu otwiera się pole szerokiej pracy wychowawczej. Wolna Rosja daje wszystkim narodom możność swobodnego stanowienia o sobie, przedewszystkiem zaś wolność rozwoju kulturalnego, nauki i oświaty. Ruch Harcerski, uznany przez cały świat za jeden z najlepszych środków uzupełnienia domowego i szkolnego wychowania, a w naszych warunkach dający młodzieży jedyną sposobność rozwoju fizycznego, urabiania cnót społecznych i obywatelskich – w nowym państwie rosyjskiem będzie mógł szerzej się rozwinąć i głębiej w młodzież wniknąć”.

Jednym z przejawów tej wolności było wydanie w kwietniu 1917 r. pocztówek z „wizerunkami bohaterów narodowych walk o niepodległość, serja 10 sztuk”. Byli to: Jan Kiliński 1794 r., Ignacy Prądzyński kwatermistrz sztabu powstania 1830 r., Józef Chłopicki dyktator powstania 1831 r., Tadeusz Kościuszko 1794 r., Kś. Józef Poniatowski 1915 r., Kaźmierz Pułaski 1768 r., Romuald Traugutt Naczelnik Rządu Narodowego w r. 1863. – reszty nie udało mi się ustalić.

Pocztówki wydała „Komisya Wydawnicza przy Naczelnictwie Harcerskim. Kijów” a „Cały dochód przeznaczony na cele Harcerstwa Polskiego”. Każdy portret – malowany w sepii – był uzupełniony patriotycznym cytatem z wiersza Seweryny Wysłouch. Niczego o autorce nie udało mi się wyszperać przykładowo, więc zacytuję co znalazło się pod wizerunkiem Kościuszki;

„- Ucisk ten skona, - zrzucim kajdany, -

Teraz nam walczyć o lepszy los, -

Za Polskę bracia, chłopy i pany, -

Wszyscy my razem! Zadać im cios!

Po dojściu do władzy bolszewików harcerstwo, ale także wszystkie inne ruchy skautowe – rosyjski, ukraiński – stały się jednymi z pierwszych celów do zniszczenia. Harcerze i harcerki przeszli do pełnej konspiracji, a wszystkie ślady przynależności do harcerstwa były niszczone. Stąd też pocztówki wydane w Kijowie są niezwykle rzadkie.

Uwaga:

1. Poprzednie odcinki w „Na kolekcjonerskim szlaku” 2001 nr 1 i 2; 2002 nr 7/8.

2. Wszystkie cytaty zgodne z pisownią oryginałów.

marian.miszczuk@acn.waw.pl

Prawo.jpg (31292 bytes)

Podstawy instytucyj Gen. Baden-Powella. Drukarnia Polska w Kijowie.

Baden.jpg (15587 bytes)

Sir Robert Baden-Powell. Copyright by Młodzież. Drukarnia Polska w Kijowie.

Powrót


Informację opracował: Henryk Paciej. Wszelkie uwagi można przekazać na adres email:  henrykpaciej@orso.pttk.pl
Copyright C 2003 RPK PTTK OPOLE. All rights reserved.  Aktualizowane: czerwiec 03, 2005.