Nr 11/2002

Powrót

Motyw góry w polskich herbach miejskich

Różnorodność tematyki kolekcjonerskiej jest niezwykle duża i bogata. Wśród tej różnorodności swoje miejsce mają również herby, które obok zainteresowania kolekcjonerów, stanowią także przedmiot badań nauki zwanej heraldyką. Połączenie zaś tych dwóch dziedzin – kolekcjonerstwa i nauki – prowadzi do różnych ciekawych odkryć. Rok 2002 ogłoszony został przez ONZ Międzynarodowym Rokiem Gór, co skłania w pewien sposób do przyjrzenia się i odczytania przyczyn umieszczania wizerunku gór w polskich herbach miejskich.

Widok gór wywierał zawsze na człowieku wielkie wrażenie. Podnosił go ku wyższym sprawom, skłaniając jednocześnie do głębokich religijnych przemyśleń. Potężne masywy górskie imponują, a równocześnie są naturalnym obrazem i symbolem wyższej mocy. W heraldyce góra oznacza człowieka mocnego wewnętrznie, a także symbolizuje stałość, trwałość, stanowczość, szlachetność i mądrość.

Motyw góry pojawia się w herbach polskich miast zasadniczo z dwóch powodów. Pierwszym z nich jest fakt, że góra jako element godła stanowi obrazowe przedstawienie nazwy miasta. Najczęściej występuje to w herbach tych miast, które niegdyś znajdowały się pod panowaniem niemieckim i w tym właśnie czasie zatwierdziły swoje herby. Do takich miast należą między innymi: Münsterberg (Ziębice), w herbie którego widzimy trzy wierze (dwie srebrne po bokach i czerwona w środku) stojące na zielonym trójwzgórzu; Falkenberg (Niemodlin) z herbem przedstawiającym złotego sokoła stojącego na zielonej górze. Oczywiście nie chodzi tu o konkretną górę lub wzgórze. Dotyczy to raczej końcowego członu nazwy miasta –berg (góra).

      Podobnie jest w przypadku miast polskich, które w swojej nazwie zawierają rzeczownik „góra”, a przykładem może być herb Jeleniej Góry, z wyobrażeniem czerwonego jelenia stojącego na zielonym trójwzgórzu, czy Góry Kalwarii, której herb przedstawia złoty krzyż stojący na górze. W obu przypadkach mamy do czynienia z godłem obrazującym nazwę miasta.

Drugim powodem umieszczania gór w herbach miejskich jest potrzeba odwzorowania położenia geograficznego miasta, usytuowanego na przykład na wzgórzu czy górze, lub górami otoczonego. Przykładem może być herb Okonka, który przedstawia czerwonego gryfa ze złotą gałązką dębu w szponach, wyłaniającego się za trzech gór, które podkreślają topograficzne właściwości miasta i jego okolicy.

Góra w herbach miast polskich pojawia się również jako część godła, symbolizującego między innymi zajęcia mieszkańców, najczęściej górników. Przykładem jest herb Krzeszowic, który wyobraża między innymi skrzyżowane narzędzia górnicze na tle góry.

Można by jeszcze pokusić się o wskazanie przyczyn religijnych. Niemalże w każdej religii góra zajmuje szczególnie ważne miejsce. Na górach bowiem dokonywały się czynności związane ze sprawowaniem kultu i to zarówno w religiach pogańskich, jak i w chrześcijaństwie. Co więcej, w religii chrześcijańskiej góra zajmuje wyjątkowe miejsce, ze względu na istotne wydarzenia zbawcze (przekazanie dekalogu, śmierć Chrystusa). Mówi się zatem o górze, jako miejscu wywyższenia krzyża, znaku zbawienia. Tak możemy zinterpretować herby Góry Kalwarii i Izbicy Kujawskiej, gdzie w obu przypadkach herby przedstawiają krzyż stojący na wzgórzu. Tak samo możemy interpretować herb Lidzbarka Warmińskiego, z wyobrażeniem nie krzyża na górze, lecz Baranka Bożego.

Jeszcze inaczej należy interpretować góry (pagórki) występujące w herbie Suwałk. Umieszczone pomiędzy dwoma świętymi – Rochem i Romualdem, odnoszą się do herbu zakonu kamedulskiego. Według symboliki tego herbu, środkowy najwyższy pagórek zwieńczony krzyżem oznacza Górę Koronną, na której tradycja upatruje miejsca narodzin zakon kamedułów.

Nie mogło zabraknąć góry w herbie Zakopanego, stolicy polskich Tatr. Co więcej, należy tu zauważyć, że mamy do czynienia z wyobrażeniem konkretnej góry – Giewontu, a zarazem z oddaniem poprzez umieszczenie góry w herbie topografii miasta. Autor herbu – Michał Gąsienica Szostak – uzasadnia wybór góry, jako symbolu niezłomności, a jednocześnie samych Tatr.

Sposoby graficznego przedstawiania góry bądź gór w heraldyce są bardzo zróżnicowane, a wpływ na to miała sztuka heraldyczna herbów szlacheckich. Najczęściej zatem wyobrażano charakterystyczne trawiaste trójwzgórza. Występują one między innymi w herbach: Lewina Brzeskiego czy Gorzowa Śląskiego. W pierwszym przypadku widzimy w błękitnym polu tarczy trzy zielone wzgórza i wystającego nad nimi złotego lwa. W drugim wspomnianym herbie nad wzgórzami (zielonymi) przeskakuje czerwony jeleń. W większości herbów miejskich przedstawiane trójwzgórza mają zaokrąglone wierzchołki. Wyjątek stanowi trójwzgórze w herbie Torzymia, którego wierzchołki są zakończone spiczasto, a nad każdym z nich umieszczona jest złota gwiazda. Wobec powyższego należałoby mówić raczej o trzech górach. Mamy tu do czynienia z wcześniej wspomnianym odniesieniem do nazwy miasta, która w języku niemieckim brzmiała: Sternberg (gwiezdna góra).

Inny sposób wyobrażania to pojedyncza góra. I tu podobnie jak poprzednio spotykamy się z różnymi stylami przedstawiania góry. Od gór o zaokrąglonych wierzchołkach (Łobez), poprzez naturalny wygląd góry (Karpacz), do wyobrażeń schematycznych, uproszczonych (Ustroń). Przy czym niektórzy niesłusznie uważają, że wielkość wzgórza zależna jest czy była od swobód nadanych miastom, czyli im większe wzgórze, tym większe swobody. Kwestia wielkości wzgórza zależna jest raczej od umiejętności twórców tłoków pieczętnych lub stylizacji herbów. Tu należy się kilka słów wyjaśnienia. Otóż według polskich znawców heraldyki miejskiej utwierdzone jest przekonanie, że pierwowzorem herbu była pieczęć, a wyobrażone na niej godło, w wyniku procesu heraldyzacji stawało się godłem heraldycznym.

Z tej krótkiej analizy wynika, że motyw góry pojawia się nie tylko w herbach miast leżących w naturalnym środowisku górskim, ale również znajdujących się poza nim. Góry występują również w herbach gmin i powiatów, ale temat ze względu na swą obszerność wymaga dodatkowych rozważań.

Niemodli.jpg (8540 bytes)

GorzowSl.jpg (7279 bytes)

Okonek.jpg (9107 bytes)

JeleniaG.jpg (7890 bytes)

Krzeszwi.jpg (8985 bytes)

Karpacz.jpg (11309 bytes)

Ziebice.jpg (8566 bytes)

 

Piotr Gołdyn

Powrót


Informację opracował: Henryk Paciej. Wszelkie uwagi można przekazać na adres email:  henrykpaciej@orso.pttk.pl
Copyright C 2002 RPK PTTK OPOLE. All rights reserved.  Aktualizowane: czerwiec 03, 2005.